Có một điều tôi nhận ra mà thấy hơi đau. Tôi làm nhiều, học nhiều, giải quyết không ít vấn đề khó, vậy mà phần lớn những thứ ấy cứ trôi đi, không ở lại với tôi được bao lâu.
Một ngày của tôi có thể gồm debug một bug khó, thiết kế một flow mới, đọc tài liệu và thử một công nghệ. Việc nào cũng có giá trị, việc nào cũng dạy tôi một điều. Nhưng xong việc là tôi chuyển sang việc khác và gần như không bao giờ quay lại. Không có gì được tổng hợp hay đóng gói, nên cũng chẳng có gì thành tài sản.
Tôi đang tiêu thụ tri thức nhiều hơn là tích luỹ nó. Tôi vẫn học đều, chỉ chưa có cách nào giữ lại những gì đã học.
Lúc đầu tôi nghĩ đơn giản là mình lười ghi lại. Càng để ý, tôi càng thấy chuyện sâu hơn thế. Công việc có điểm kết thúc rõ ràng, task xong là xong. Tri thức thì chẳng bao giờ được đánh dấu là xong, nên nó cứ lơ lửng một thời gian rồi biến mất.
Chuyện thường được kể là Kurt Lewin và học trò của ông, Bluma Zeigarnik, để ý thấy người phục vụ ở một quán ăn tại Berlin nhớ rất kỹ những đơn chưa thanh toán, rồi quên gần như ngay khi khách trả tiền. Zeigarnik sau đó làm thí nghiệm và thấy người ta nhớ những việc bị bỏ dở tốt hơn những việc đã làm xong. Những năm ấy là cuối thập niên 1920.
Tôi nghĩ đầu óc mình cũng làm y như người phục vụ đó. Task đóng lại là một đơn đã thanh toán, và những gì học được trong lúc làm bị gạch đi cùng với nó. Cái cảm giác "xong rồi" dễ chịu ấy lại đúng là lúc tôi bắt đầu quên.
Mỗi lần định ghi lại, tôi lại phải nghĩ từ đầu: ghi gì, ghi kiểu gì, ghi cho ai. Quá nhiều quyết định nhỏ, và đầu óc chọn cách dễ hơn là bỏ qua. Việc ghi lại cũng không giúp task đang làm xong sớm hơn, nên lúc nào nó cũng bị xếp sau.
Người hay quên chìa khoá thường tự nhủ lần sau phải nhớ cho kỹ, rồi lần sau vẫn quên. Người hết quên thường là người đóng một cái móc ngay cạnh cửa. Trí nhớ của họ chẳng tốt hơn trước, chỉ là việc treo chìa khoá giờ không cần ai phải quyết định nữa. Chuyện ghi chép của tôi cũng vậy, vấn đề nằm ở hệ thống nhiều hơn là ở động lực hay kỷ luật.
Niklas Luhmann, một nhà xã hội học người Đức, giữ một hộp phiếu ghi chép suốt mấy chục năm, tới cuối đời có khoảng chín mươi nghìn tấm. Mỗi tấm ghi một ý, được đánh số và trỏ sang những tấm có liên quan. Ông viết khoảng bảy mươi cuốn sách, và có lần nói rằng ông không tự nghĩ hết mọi thứ, phần lớn việc nghĩ diễn ra trong cái hộp ấy.
Điều tôi để ý ở Luhmann là cái hộp không đòi ông phải có hứng. Mỗi tấm phiếu nhỏ tới mức viết xong trong vài phút, và chỗ của nó trong hộp đã có sẵn. Ông không phải quyết định lại từ đầu mỗi lần muốn ghi một điều gì.
Nhận ra những điều đó, tôi bắt đầu nhìn việc mình làm theo cách khác. Trước đây làm xong task là xong. Bây giờ làm xong task nghĩa là tôi vừa có thêm nguyên liệu, có thể là một insight, một cách giải quyết, hay một pattern dùng lại được. Nếu không giữ, vài tuần sau nó chỉ còn là một cảm giác mơ hồ rằng mình từng làm được việc này.
Nhiều nhà có một cuốn sổ chép tay công thức nấu ăn, mép giấy ố vàng, vài trang dính dầu mỡ. Người chép không định in nó thành sách. Họ chép để lần sau nấu món ấy không phải gọi điện hỏi lại ai, và nhờ thế cuốn sổ cứ dày dần qua nhiều năm.
Tôi cũng đổi lý do để viết. Trước đây cứ nghĩ tới chuyện viết là tôi thấy áp lực, viết có hay không, có ai đọc không. Bây giờ tôi viết để lần sau không phải nghĩ lại từ đầu. Mục tiêu thực dụng hơn thì việc viết nhẹ đi rất nhiều, và chia sẻ chỉ còn là chuyện đến sau.
Tôi không mong mọi thứ đổi ngay. Nếu giữ được thói quen này vài tháng, tôi hy vọng có một kho kiến thức của riêng mình, những vấn đề đã giải quyết không phải làm lại từ đầu, và cách nghĩ rõ hơn nhờ viết. Điều tôi muốn nhất là bắt đầu tích luỹ được từ những gì mình đã làm.
Tôi hình dung nó như một vòng quay: làm, ghi lại, lọc bớt, chia sẻ, rồi lặp lại. Làm mà không ghi thì những gì học được trôi đi. Ghi mà không lọc thì kho ghi chép nặng dần tới mức chẳng muốn mở ra, còn lọc xong mà chỉ giữ cho riêng mình thì nó khó lớn thêm.
Bài này cũng là một bước nhỏ trong vòng quay ấy. Viết xong, tôi đánh dấu nó là xong, một trong số ít lần tri thức của tôi được đánh dấu như vậy.