Có một dạo, tôi cắm cổ đọc rất nhiều: từ cách xây dựng hệ thống, viết code thế nào cho sạch, cho đến chuyện làm sản phẩm. Lần nào gấp sách lại tôi cũng thấy mình đã thông suốt. Cảm giác đó dễ chịu lắm, cứ như mọi thứ đã nằm gọn trong tay. Chỉ cho đến khi bắt tay vào làm, tôi mới biết cái sự "hiểu" ấy đáng tin đến mức nào.
Trên giấy, mọi thứ đều rõ ràng và hợp lý. Ngoài thực tế thì có chỗ không chạy, và có những chuyện chẳng cuốn sách nào nhắc tới. Lúc đó tôi mới thấy mình đã gọi chung hai thứ khác nhau bằng một chữ "hiểu".
Triết gia Gilbert Ryle từng tách bạch hai loại hiểu biết này từ giữa thế kỷ trước: "biết rằng" và "biết cách". Biết rằng muốn giữ thăng bằng trên xe đạp thì phải bẻ lái về phía mình sắp ngã là một chuyện. Đạp được xe là chuyện khác, và đứa trẻ tám tuổi đạp xe vòng quanh xóm vốn đang nắm giữ cái thứ hai, dù chẳng mảy may cần đến cái thứ nhất.
Tôi hay nghĩ về chuyện này bằng hình ảnh tấm bản đồ. Đọc giống như nhìn bản đồ, thấy được đường đi và toàn cảnh. Làm thì giống tự đi trên con đường ấy, với những đoạn vòng và những ngã rẽ bản đồ không vẽ. Người ở thành phố hay mưa đều biết, bản đồ chẳng bao giờ cho biết con hẻm nào ngập sau một trận mưa chiều.
Alfred Korzybski có một câu mà giới làm khoa học hay nhắc: bản đồ không phải là vùng đất. Nghe thì hiển nhiên tới mức hơi buồn cười. Có điều, khi đang cầm bản đồ trong tay, người ta rất dễ quên.
Cái khó là từ bên trong, hai kiểu hiểu ấy cho cùng một cảm giác. Đọc xong một bài về cách xử lý một lỗi, tôi thấy chắc chắn y như lúc đã tự tay xử lý nó. Chỉ khi đặt chân xuống đường tôi mới biết cảm giác nào có nền bên dưới.
Người xem nhiều video dạy bơi có thể giảng lại khá đúng cách thở, cách đạp chân. Xuống tới nước thì cơ thể không chịu nghe theo những gì cái đầu biết. Có những thứ chỉ học được sau vài ngụm nước, và nhiều lỗi trong code cũng thế, tôi phải gặp nó và sai với nó thì mới đi qua được.
Có lẽ vì vậy mà có người nói về nghề rất đúng nhưng làm thì lúng túng, còn có người ít nói mà làm rất chắc tay. Người thứ hai chưa chắc đã biết nhiều hơn. Họ đã đi qua nhiều đoạn đường hơn, và những đoạn đường ấy ở lại trong tay họ.
Làm thì chậm hơn đọc, và mệt hơn. Bù lại, những gì có được khi làm thường ở lại lâu. Mỗi lần debug một lỗi hay viết lại một đoạn code, ngoài việc xong việc, tôi còn có thêm một lớp hiểu mà lần sau gặp lại tôi nhận ra ngay.
Vương Dương Minh, một nhà Nho đời Minh, chủ trương "tri hành hợp nhất", biết và làm là một. Ông cho rằng biết mà không làm thì chỉ là chưa biết. Hồi đầu đọc, tôi thấy ý đó có phần cực đoan. Giờ thì ngẫm lại, tôi hiểu ông đang gọi tên cái cảm giác "tưởng mình đã biết" rất dễ nảy sinh sau mỗi lần đọc sách.
Đứng trước một thứ mới, tôi để ý mình hay muốn đọc thêm một bài, xem thêm một video nữa. Tôi đã học được rằng đó thường là lúc việc đọc đã đủ. Việc còn lại là mở editor ra và làm.
Có thể tôi sẽ làm sai, sẽ mất thêm thời gian. Đổi lại tôi có thứ mà việc đọc không cho được, là biết mọi thứ thật sự chạy ra sao. Kinh nghiệm dạy chậm và hơi khắt khe, nhưng những gì nó dạy thì thường đúng.
Tôi vẫn đọc, vẫn xem bản đồ trước khi đi. Chỉ là bây giờ xem xong thì tôi gấp nó lại, rồi bước ra đường.