Có một dạo, tôi học được rất nhiều nhưng chẳng bao giờ chia sẻ với ai cả. Trong đầu rõ là có nhiều thứ để nói, chỉ là thấy chúng nhỏ nhặt quá, chưa đủ tầm vóc, hay chưa đáng để đem ra ngoài. Thế là mọi thứ cứ nằm lì ở đấy, rồi trôi đi đâu mất.
Lúc đầu tôi nghĩ giữ lại là để tích luỹ. Một thời gian sau tôi mới thấy, những điều cứ giữ khư khư cho mình thì không bao giờ thật sự sống. Nó giống nước, chảy thì trong, đứng lâu một chỗ thì đục. Kiến thức giữ quá lâu cũng vậy, càng để lâu càng nặng, mà chưa chắc đã sâu thêm chút nào.
Ai từng giảng bài cho một đứa em chắc đều nhớ cảm giác này. Bài toán mình làm được từ lâu, tưởng giảng năm phút là xong, vậy mà tới bước thứ ba thì đứng lại, vì đứa em hỏi "sao lại thế" và mình không trả lời được. Hoá ra mình biết làm, nhưng chưa biết vì sao.
Seneca từng viết trong một lá thư rằng người ta học được nhiều nhất là khi đi dạy. Đến khi bắt đầu chia sẻ, tôi mới thấm câu nói ấy. Tôi tưởng mình đang cho đi, rồi nhận ra mình đang hiểu lại. Lúc viết ra, những chỗ từng mơ hồ bắt đầu rõ nét, còn những chỗ tưởng đã hiểu thì hoá ra vẫn còn hổng, và phải đến tận khi viết xong, điều đó mới thực sự thành của mình.
Rào cản lớn nhất vẫn là câu "cái này đơn giản quá". Mất một thời gian tôi mới hiểu, câu nói ấy thực ra chỉ vạch ra khoảng cách của người đã đi trước, chứ chẳng nói lên việc kiến thức đó nông hay sâu. "Đơn giản" là cách nhìn của người đã biết. Người đã biết hay quên rằng mình từng không biết, vì chính sự hiểu đã xoá mất những chỗ vướng ban đầu.
Năm 1990, Elizabeth Newton, khi đó là nghiên cứu sinh ở Stanford, làm một thí nghiệm nhỏ. Một người gõ nhịp một bài hát quen thuộc lên mặt bàn, người kia đoán tên bài. Người gõ đoán khoảng một nửa số bài sẽ được nhận ra, còn thực tế thì chỉ ba trên một trăm hai mươi bài. Người gõ nghe cả giai điệu vang trong đầu mình, trong khi người nghe chỉ có tiếng cộc cộc trên bàn.
Trong kinh tế học và tâm lý học, người ta gọi đây là "lời nguyền của tri thức": khi đã biết rõ một điều, ta gần như quên mất cảm giác của chính mình lúc chưa hề biết đến nó. Cái "đơn giản quá" của tôi nhiều khi chỉ là giai điệu trong đầu người gõ.
Người địa phương chỉ đường cho khách lạ cũng hay vướng đúng chỗ ấy. "Cứ đi thẳng, tới chỗ cây xăng cũ thì rẽ trái", trong khi cây xăng đã dẹp từ mấy năm trước và chỉ người trong xóm còn nhớ. Với người lạ, câu chỉ đường được nói chậm và rõ từng ngã rẽ mới là thứ giúp họ tới nơi.
Với người chưa biết, cùng một điều ấy có thể là cánh cửa đầu tiên. Thứ họ cần thường chỉ là một điều thật, nói ra từ chỗ người viết đang đứng. Có khi chỉ một dòng suy nghĩ cũng mở ra cho ai đó một hướng đi.
Người ta hay nói về chuyện xây dựng cộng đồng như một chiến lược. Tôi lại thấy nó giống một xóm cũ hơn, nơi nhà này có rổ ổi chín thì mang sang nhà kia, nhà kia nấu nồi chè thì để phần một bát. Chẳng ai lên kế hoạch cho những lần qua lại ấy. Cái xóm thành hình từ những điều giản dị thế thôi: người ta cứ đều đặn chia nhau những thứ nhỏ nhặt mình đang có.
Trên mạng cũng vậy. Một cộng đồng thường hình thành quanh một người nói điều mình đang nghĩ, làm việc mình đang làm, và không cố tỏ ra hơn chính mình. Những người hợp nhau sẽ tự tìm đến. Thứ giữ họ ở lại là sự chân thật, chứ không phải vì người viết nói đúng hay sai.
Lão Tử viết rằng điều thiện cao nhất giống như nước. Nước làm lợi cho muôn vật mà không tranh giành, và chịu ở những chỗ thấp mà người ta không ưa. Tôi hay nghĩ tới câu ấy mỗi khi ngại đăng một bài vì sợ nó tầm thường, và thường thì sau đó tôi vẫn đăng.
Tôi cũng từng đợi đến lúc mình "đủ giỏi" mới dám chia sẻ. Nhưng cái mốc ấy chẳng bao giờ đến, vì cứ mỗi lần mình giỏi hơn một chút, thì giới hạn của chữ "đủ" lại tự động lùi xa thêm một đoạn. Thứ duy nhất tôi có là chỗ mình đang đứng, nên hôm nay biết gì thì nói điều đó, hiểu tới đâu thì viết tới đó.
Tôi cũng thôi nghĩ nhiều về số người đọc hay số người theo dõi. Những con số ấy đến sau. Điều tôi quan tâm là liệu mình có giữ được nhịp chảy ấy không, tuần này mình có viết ra được điều gì mới không. Mỗi lần chia sẻ là một lần mở ra một lối đi, cho người khác và cho cả chính mình.
Có những thứ càng giữ càng nặng, và kiến thức là một trong số đó. Tôi không cần thành ai khác mới có quyền chia sẻ. Nên hôm nay biết được điều gì, dù nhỏ, tôi viết nó ra, rồi bấm đăng trước khi kịp hỏi lại mình xem nó có đơn giản quá không.